Nor­urljˇs

Nor­urljˇs═ H˙na■ing vestra eru frßbŠrir sta­ir til a­ sjß nor­urljˇsin. Einkum ß hei­skřrum d÷gum a­ hausti og vetrarlagi. Ve­urstofa ═slands heldur ˙ti gˇ­ri spß um hvar lÝklegast er a­ geta sÚ­ nor­urljˇs ß hverjum tÝma.

Eftirfarandi er teki­ af vefnum www.visindi.is:

"Nor­urljˇsin, eins og vi­ ■ekkjum ■au, er einnig a­ finna ß su­urhveli jar­ar en ■ar kallast ■au raunar su­urljˇs. Latneska heiti­ er aurora, en ■a­ var einmitt nafn rˇmversku dagrenningargy­junnar, og myndir af henni minna miki­ ß litadřr­ina sem vi­ ■ekkjum af nor­urljˇsunum. Nor­urljˇsin myndast Ý kringum segulpˇlana ■egar hla­nar agnir frß sˇlu rekast ß lofthj˙p Jar­ar.

Nor­urljˇs sjßst a­allega ß kraga kringum segulpˇlana, ß milli 60. og 70. breiddargrß­u, og su­urljˇsin sjßst svo ß sambŠrilegum breiddargrß­um su­urs. Breytingar Ý sˇlvindinum valda ■vÝ hins vegar a­ kragarnir geta stŠkka­ e­a minnka­ og sjßst ■ß ljˇsin ß mismunandi breiddargrß­um. Sem dŠmi um ■ess konar breytingar mß nefna a­ sˇlin sendir st÷ku sinnum frß sÚr gÝfurlegt magn af efni ˙t Ý geiminn, svokalla­a sˇlstrˇka. Ůegar ■eir nß til jar­arinnar geta nor­ur- og su­urljˇsakragarnir nß­ mj÷g langt Ý ßtt a­ mi­baug og dŠmi eru um a­ or­i­ hafi vart vi­ ljˇsaganginn ß sjßlfum mi­baugnum.

Yfirbor­ sˇlarinnar sendir Ý sÝfellu frß sÚr svokalla­an sˇlvind, en um er a­ rŠ­a straum hla­inna agna, a­allega rˇteinda og rafeinda. Segulsvi­ jar­ar hrindir flestum ■essum ÷gnum frß svo a­ ■Šr streyma umhverfis hana eins og vatn um kj÷l. Undantekning frß ■essu er kringum segulpˇlana en ■a­ eru pˇlarnir sem segulnßl vÝsar ß, annar ß nor­urhveli og hinn ß su­urhveli jar­ar, gagnstŠtt vi­ hinn. ┴ svŠ­um kringum ■essa pˇla sleppur lÝtill hluti ■essara agna inn Ý segulsvi­ jar­ar. SvŠ­i­ ■ar sem flestar agnirnar sleppa inn myndar kraga utan um segulpˇlana.

Hl÷­nu eindirnar sem fara inn Ý segulsvi­ jar­ar hreyfast ß miklum hra­a eftir gormlaga brautum kringum segulsvi­slÝnurnar milli segulskautanna. Rafeindir og rˇteindir streyma ■annig Ý ßtt a­ segulpˇlunum og ■egar nŠr dregur pˇlunum rekast eindirnar ß lofthj˙pinn, oftast Ý 100 til 250 km hŠ­. Orkan Ý rafeindunum og rˇteindunum ÷rvar sameindir og frumeindir Ý lofthj˙pnum en ■Šr senda aftur ß mˇti frß sÚr orkuna sem sřnilegt ljˇs sem vi­ k÷llum nor­urljˇs e­a su­urljˇs, eftir ■vÝ vi­ hvorn pˇlinn ■au sjßst. Litirnir sem vi­ sjßum oftast eru grŠnn og rau­-fjˇlublßr, en ■eir stafa frß ÷rvu­u s˙refni annars vegar og ÷rvu­u k÷fnunarefni e­a nitri hins vegar.

Nor­ur- og su­urljˇs er ekki eing÷ngu a­ finna ß J÷r­inni. Allar plßnetur me­ lofthj˙p breg­ast vi­ eindum sˇlvinda me­ litabreytingum en hins vegar ■arf segulsvi­ til a­ fß fram ßlÝka litbrig­i og vi­ sjßum ß J÷r­u. Sat˙rnus og J˙pÝter hafa segulsvi­ sem liggja samsÝ­a sn˙nings÷xli ■eirra og fyrir viki­ myndast ■ar ljˇshringir kringum nor­ur- og su­urskautin. Ůegar segulsvi­in eru ekki samsÝ­a ÷xli plßnetnanna, eins og ■ekkist t.d. ß ┌ranus og Nept˙nus, ver­a ljˇsin ˇreglulegri a­ sjß."

SvŠ­i

Map
Menu